چهارم آبان؛ فریاد تاریخی امام خمینی (ره) علیه کاپیتولاسیون و دفاع از استقلال ایران

به گزارش نوید شاهد خراسان رضوی، چهارم آبان ۱۳۴۳، امام خمینی (ره) در سخنرانی تاریخی خود در قم، با افشای ابعاد لایحه کاپیتولاسیون و اعطای مصونیت قضایی به مستشاران آمریکایی، این مصوبه را تعرضی آشکار به استقلال، عزت ملی و حاکمیت قضایی ایران دانستند. اعتراض صریح ایشان به این لایحه، به یکی از نقاط عطف مبارزات نهضت اسلامی علیه حکومت پهلوی تبدیل شد؛ اعتراضی که در پی آن، امام خمینی (ره) در سیزدهم آبان همان سال بازداشت و به ترکیه تبعید شدند.

 کاپیتولاسیون؛ امتیازی مغایر با استقلال قضایی ایران

کاپیتولاسیون یا قضاوت کنسولی، در اصطلاح تاریخی به وضعیتی گفته می‌شود که بر اساس آن، اتباع یک کشور خارجی در قلمرو کشور میزبان از برخی مصونیت‌های قضایی برخوردار می‌شوند و رسیدگی به جرائم آنان، مطابق ترتیبات ویژه و تحت صلاحیت قضایی کشور متبوعشان قرار می‌گیرد.

در سال ۱۳۴۳، لایحه مربوط به برخورداری مستشاران نظامی آمریکا و برخی کارکنان وابسته به این کشور از مصونیت‌های قضایی، به یکی از مهم‌ترین موضوعات مناقشه‌برانگیز سیاسی ایران تبدیل شد. این لایحه در سوم مرداد همان سال در مجلس سنا و در بیست‌ویکم مهرماه در مجلس شورای ملی به تصویب رسید.

بر اساس این مصوبه، مستشاران نظامی و شماری از کارکنان آمریکایی معرفی‌شده از سوی سفارت این کشور، از برخی مصونیت‌ها و معافیت‌های پیش‌بینی‌شده در کنوانسیون وین درباره روابط دیپلماتیک برخوردار می‌شدند. مخالفان این تصمیم، آن را اقدامی در جهت محدود کردن صلاحیت قضایی ایران و ایجاد تبعیض میان اتباع ایرانی و آمریکایی می‌دانستند.

تصویب این لایحه در شرایطی صورت گرفت که حکومت پهلوی در پی گسترش همکاری‌های نظامی با آمریکا بود و روابط سیاسی و امنیتی دو کشور نقش مهمی در تحولات داخلی ایران داشت. از همین رو، موضوع کاپیتولاسیون فراتر از یک مصوبه حقوقی، به مسئله‌ای مرتبط با استقلال سیاسی و حاکمیت ملی تبدیل شد.

 افشاگری امام خمینی (ره)؛ چهارم آبان، روز اعتراض به یک مصوبه استعماری

پس از اطلاع امام خمینی (ره) از تصویب لایحه کاپیتولاسیون، ایشان تصمیم گرفتند ابعاد این مصوبه را برای مردم و حوزه‌های علمیه روشن کنند. در چهارم آبان ۱۳۴۳، هم‌زمان با سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا (س)، امام خمینی (ره) در منزل خود در محله یخچال قاضی قم، در جمع گسترده‌ای از روحانیان و اقشار مختلف مردم سخنرانی کردند.

ایشان سخنان خود را با آیه استرجاع، «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ»، آغاز کردند و با ابراز تأسف از تصویب این لایحه، آن را ضربه‌ای به عزت و استقلال ایران دانستند.

امام خمینی (ره) در بخشی از سخنان خود با اشاره به پیامد‌های حقوقی مصوبه، هشدار دادند که اعطای مصونیت به مستشاران آمریکایی، جایگاه قانونی و قضایی ملت ایران را در برابر اتباع یک کشور خارجی تضعیف می‌کند.

ایشان با زبانی صریح و روشنگرانه، ابعاد این مصوبه را برای مردم تشریح کردند و فرمودند:

«عزت ما پایکوب شد. عظمت ایران از بین رفت.»

این سخنرانی، صرفاً اعتراض به یک قانون نبود؛ بلکه تلاشی برای آگاه‌سازی جامعه درباره پیامد‌های سیاسی و اجتماعی تصمیمی بود که به باور امام خمینی (ره)، استقلال کشور و شأن ملت ایران را خدشه‌دار می‌کرد.

قاعده نفی سبیل؛ مبنای دینی مخالفت امام با کاپیتولاسیون

یکی از مهم‌ترین ابعاد مخالفت امام خمینی (ره) با کاپیتولاسیون، استناد ایشان به مبانی قرآنی و فقهی بود. ایشان با استناد به آیه ۱۴۱ سوره نساء، معروف به آیه نفی سبیل، این مصوبه را مغایر با اصول اسلامی دانستند.

در این آیه آمده است:

«وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»

یعنی خداوند هرگز برای کافران راه تسلطی بر مؤمنان قرار نداده است.

قاعده نفی سبیل در فقه اسلامی بر این اصل تأکید دارد که نباید احکام و مناسبات حقوقی به سلطه و برتری ناموجه بیگانگان بر جامعه اسلامی منجر شود. امام خمینی (ره) با تکیه بر این مبنا، اعطای امتیاز‌های قضایی به مستشاران آمریکایی را مسئله‌ای مرتبط با استقلال سیاسی، عزت ملی و مسئولیت دینی جامعه می‌دانستند.

ایشان همچنین سکوت در برابر چنین مصوبه‌ای را جایز نمی‌شمردند و با فراخواندن علما، روحانیان، نیرو‌های سیاسی و مردم به موضع‌گیری، بر ضرورت دفاع از حقوق ملت ایران تأکید کردند.

 واکنش مردم و علما به سخنرانی تاریخی امام

سخنرانی چهارم آبان، بازتاب گسترده‌ای در میان گروه‌های مختلف جامعه داشت. شماری از علما، روحانیان، طلاب، بازاریان و نیرو‌های مذهبی و ملی با موضع‌گیری امام خمینی (ره) همراه شدند و به انتقاد از لایحه کاپیتولاسیون پرداختند.

در آن دوره، حکومت پهلوی تلاش داشت از انتشار گسترده اخبار مربوط به تصویب این لایحه جلوگیری کند؛ از همین رو، افشاگری امام خمینی (ره) نقش مهمی در آگاه‌سازی عمومی درباره ماهیت و پیامد‌های آن ایفا کرد.

موضع‌گیری ایشان همچنین زمینه‌ساز بحث‌ها و اعتراض‌هایی در حوزه‌های علمیه و محافل مذهبی شد. برخی از روحانیان با ایراد سخنرانی و صدور اعلامیه، به حمایت از اعتراض امام پرداختند و مسئله استقلال کشور و ضرورت مقابله با امتیاز‌های خارجی را در کانون توجه قرار دادند.

در واقع، سخنرانی چهارم آبان نشان داد که چگونه یک موضوع حقوقی و سیاسی می‌تواند به مطالبه‌ای عمومی درباره حاکمیت ملی، برابری در برابر قانون و حفظ عزت کشور تبدیل شود.

از اعتراض به کاپیتولاسیون تا تبعید امام خمینی (ره)

حکومت پهلوی، سخنان و افشاگری‌های امام خمینی (ره) را تهدیدی علیه سیاست‌های خود تلقی کرد. مقام‌های حکومتی نیز در واکنش به اعتراض‌ها، از تصویب لایحه دفاع کردند و مخالفان را به اقدام علیه مصالح کشور متهم ساختند.

سرانجام، در بامداد سیزدهم آبان ۱۳۴۳، نیرو‌های حکومتی به منزل امام خمینی (ره) در قم رفتند، ایشان را بازداشت کردند و به ترکیه تبعید نمودند.

این تبعید، واکنش حکومت به مخالفت صریح امام با کاپیتولاسیون و دیگر سیاست‌های رژیم پهلوی بود. با این حال، دوری اجباری ایشان از ایران نتوانست جایگاهشان را در میان پیروان و مبارزان نهضت اسلامی از میان ببرد و ارتباط ایشان با جریان مبارزه، به شکل‌های مختلف ادامه یافت.

تبعید امام خمینی (ره) به ترکیه، یکی از رویداد‌های مهم تاریخ مبارزات انقلاب اسلامی به شمار می‌رود؛ رویدادی که در پی اعتراض به امتیاز‌های قضایی مستشاران آمریکایی و در فضای سیاسی پرتنش آن دوره رقم خورد.

لغو کاپیتولاسیون پس از پیروزی انقلاب اسلامی

با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، زمینه بازنگری در بسیاری از سیاست‌ها و توافق‌های دوران پهلوی فراهم شد. در همین چارچوب، کاپیتولاسیون در ایران در اردیبهشت ۱۳۵۸ لغو شد.

این تحول، پایان رسمی امتیاز‌های مورد اعتراض در سال ۱۳۴۳ بود؛ امتیاز‌هایی که مخالفت با آنها، هزینه‌ای سنگین برای امام خمینی (ره) در پی داشت.

بازخوانی واقعه کاپیتولاسیون، یادآور اهمیت استقلال قضایی، برابری حقوقی شهروندان و نقش آگاهی عمومی در مواجهه با تصمیم‌های سرنوشت‌ساز سیاسی است. چهارم آبان ۱۳۴۳ در حافظه تاریخی انقلاب اسلامی، روزی ماندگار از ایستادگی امام خمینی (ره) در دفاع از عزت ملی و مخالفت با آنچه تعرض به استقلال ایران می‌دانستند، باقی مانده است.

انتهای پیام/